ÇOCUK VE ERGENLERDE BİLİŞSEL-DAVRANIŞÇI TERAPİ
Yetişkinlerde başarılı sonuçlar veren bilişsel teknikleri çocuk ve ergenlerde uygularken bazı uyarlamalara ihtiyaç duyarız. Göz önünde bulundurmamız gereken 2 nokta vardır:
- Çocuk veya ergenin entelektüel gelişim düzeyi
- Bireysel farklılıklar
Çocuk veya ergenin entelektüel gelişim düzeyi
Teknikler basitleştirilerek, kolay anlaşılır küçük basamaklara ayrılır. Ayrıca teknik çocuğa anlatılırken ve alıştırmalar yapılırken tahta kullanarak anlamayı kolaylaştırırız.
Bireysel farklılıklar
Gençlerin kendini inceleme ve düşünsel faaliyetlere yatkınlık dereceleri birbirinden farklı olabilir. Bazı gençler davranışları üzerinde düşünmeyi ve kendilerini incelemeyi sevmezler. Bu durumda doğrudan teknikler olan davranışçı girişimlere ağırlık vermek uygun olur.
PROBLEM DAVRANIŞ ANALİZİ
1-Problemin genel tanımı:
Genç ile görüşmede hangi konuda problemi olduğu veya yardım istediği sorulduğunda sıklıkla problemin çok genel veya belirsiz bir tanımını yapar.
Örneğin:
“İnsanların –üzerime gelmesine dayanamıyorum”
“Çok endişeli biriyim”
“Hiç arkadaşım yok, kimse benimle arkadaş olmak istemiyor” … gibi.
2-Son zamanlarda bununla ilgili ne yaşadı?
Problemin genel bir tanımını aldıktan sonra yapılacak şey, bu problemle ilgili son zamanlarda yaşadığı bir olayı anlatmasını istemektir. Problem durum hala çok açık değilse bazı sorular sorularak (Ne zaman oldu? Kim vardı? Nerde oldu?) açıklamasına yardım edilir.
3-Problemin sıklığı:
Problem= Durum-Tepki-Sonuç
Bu üçlü özellikle danışanın davranış örüntüsü sürekli ise önem kazanır. Böylece bize tedavi hedefinin ne olması gerektiği konusunda yol gösterir.
Bu nedenle:
“Bu sık tekrarlayan bir durum mu?” sorusunu sormamız gerekir.
4-Duygular-Düşünceler
Davranışsal tepki kadar kolay ifade edilemeyen bilişsel ve duygusal tepkileri açığa çıkarmak için
“Bu sırada ne düşünüyordun?”
“Ne hissediyordun?” sorularını sormak gerekir.
ÖRNEK DAVRANIŞ ANALİZLERİ
1.Problem Analizi:
Problem: Sana nasıl yardımcı olabilirim?: “İnsanların üzerime gelmesine dayanamıyorum”
Problem Durum: Son zamanlarda ne oldu?: “Bu sabah okulda büyük çocuklar benimle dalga geçtiler”
Duygusal tepki: Ne hissettin? “Çok kızdım”
Davranışsal tepki: Ne yaptın? “Cebimden çakımı çıkardım ve açtım”
O anki sonuç: Bunun üzerine ne oldu? “Çocuklar korkup kaçtı”
Sonuç: Daha sonra ne oldu? “Müdür beni yakaladı”
İlerideki sonuç: Sence ne olabilir? “Daha önce de yakalanmıştım. Bu yüzden okuldan atılabilirim.”
Örnek Problemin Davranış Analizi:
Bu durumda ortaya çıkan duygusal ve davranışsal tepki çok açıktır.
- Kişi öfkelenince karşısındakine saldırıyor
Buna karşılık bilişsel tepki ifade edilmemiştir. Bu nedenle bilişsel tepkisini bulmak için şu soruları ekleyelim:
Bilişsel tepki: Onlar seninle dalga geçtiklerinde kafandan ne geçti?
“Kimse benimle alay edemez. Onlara haddini bildirmeliyim”
Sonuçlar 2 ye ayrılmalı. Çünkü o andaki sonuç pekiştireç görevi görebilir. Başkalarını yıldırmak veya dikkat ve ilgi çekmek o anki sonuçtur. Oysaki ilerdeki sonuç okuldan atılmak son derece olumsuzdur.
2.Problem Analizi:
Genel problem: “Çok endişeli biriyim”
Durum: “Dün akşam annem arkadaşına gittiği için evde yalnızdım”
Bilişsel tepki: Başına kötü bir şey gelebileceğini ve hep yalnız kalacağımı düşündüm”
Duygusal tepki: “Endişelendim”
Sonuç: “Endişelenince ders çalışamadığım gibi o gelene kadar da uyuyamadım”
3.Problem Analizi:
Genel problem: “Hiç arkadaşım yok, kimse benimle arkadaş olmak istemiyor”
Problem durum: “Alya ile arkadaş olmak istiyorum. Geçen Salı derse yetişmek için koştuğunu gördüm.
Davranışsal tepki: “Onunla yaklaşabilmek için derse geç kaldın dedim”
O anki sonuç: “Sana ne diye bana bağırdı”
Duygusal tepki: “kendimi üzgün hissettim”
Bilişsel tepki: “İçimden her şeyi yüzüme gözüme bulaştırıyorum dedim”
İlerideki sonuç: “Bir daha kimseyle arkadaş olmaya çalışmayacağım”
SONUÇ:
Her 3 örnekte de gençlerin işlevsel olmayan davranış veya bilişsel tepki verdikleri durumların olumsuz sonuçları olacaktır.
TEDAVİ HEDEFLERİNİ BELİRLEME
1.Problem hedefi:
Genel Problem: “İnsanların üzerime gelmesine dayanamıyorum”
Bireysel tedavi hedefleri:
Benlik (Öfke) kontrolü
İletişim Becerileri eğitimi
Bilişsel yeniden yapılandırma
2.Problem hedefi:
Genel Problem: “Çok endişeli biriyim”
Bireysel tedavi hedefleri:
Stres yaratan durumlarda gevşemeyi öğrenmek
Stres yaratan durumlarda sistematik problem çözme
Bilişsel yeniden yapılandırma
Sosyal destek kaynaklarını güçlendirme
3.Problem hedefi:
“Hiç arkadaşım yok, kimse benimle arkadaş olmak istemiyor”
Bireysel tedavi hedefleri:
Konuşma ve iletişim becerileri eğitimi
İçsel standartları değiştirme
TERAPİ SEANSLARININ PLANLANMASI:
Çocuk ve ergenlerin tedavisinde, davranış analizi ve terapi hedefleri belirlendikten sonra, uygun teknikler kullanılarak terapi seanslarına başlanır. Eğer çocuk veya ergen bu durumunun farkında veya düzelmeye istekli ise birkaç seans içinde tedavi yanıt vermeye başlayacak ve tedavi hedeflerini bir bir kazanılacaktır.
ÇOCUK VEYA ERGENİN TEDAVİSİNDE AİLENİN DESTEĞİ
Tedavide en önemli çalışma çocuk veya ergenin ailesinin sorun ve terapinin gidişatı ile ilgili bilgilendirilmesi ve destek alınmasıdır. Çünkü çocukla veya ergenle haftada 1 veya 2 seanslık görüşmelerle çok yavaş ilerleyecekken, ailenin desteği alınarak hem sorunun kalıcı çözümü sağlanmakta, hem de tedavi istenilen hedefe daha kolay ulaşmaktadır.
Çocuklar bizim aynamız gibidir. Çocuk veya ergenin yaşadığı problemler, ev atmosferinde yaşanılan sorunların onların iç dünyasına yansımasının bir göstergesidir. Ev içi problemler azaldıkça çocuğun semptomları azalacak ve gerçek bir iyileşme sağlanacaktır.
Turkish